Anlamına Göre Cümle Türleri Çeşitleri Özellikleri Örnekler

'Sorun Cevaplayalım' forumunda Aysell tarafından 22 Ara 2011 tarihinde açılan konu

  1. ANLAMINA GÖRE CÜMLE TÜRLERİ

    İşin, oluşun, hareketin, durumun, kılışın yüklemde nasıl anlatıldığına göre cümleler çeşitlere ayrılır.

    Burada işin yapılıp yapılmadığı, durumun varlığı yokluğu, işin istenildiği ya da emredildiği, bildirildiği ya da sorulduğu önemlidir.

    Cümlede anlatılan işin, oluşun, hareketin olup olmadığını veya sözü edilenin var olup olmadığını bildiren cümlelere haber cümlesi; bir isteği, dileği, emri, tasarıyı, şartı bildiren cümlelere de dilek cümlesi denir.

    Bunlar da olumlu ve olumsuz olmak üzere ikiye ayrılır.

    1. Olumlu Cümle

    Fiil cümlesinde işin, oluşun yapıldığını veya olduğunu; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunduğunu, var olduğunu, bahsedilen şekilde olduğunu bildiren cümlelerdir.

    Bursa bu mevsimde soğuktur.
    Yarın daha erken gelmelisin.
    Bu binanın yerinde şeftali bahçesi vardı.
    Vapur rıhtımdan kalkıp ta Marmara'ya doğru uzaklaşmaya başlayınca, yolcuyu geçirmeye gelenler, üzerlerinden ağır bir yük kalkmış gibi ferahladılar:
    Çocukcağız Arabistan'da rahat eder.dediler, hayırlı bir iş yaptıklarına herkesi inandırmış olanların uydurma neşesiyle, fakat gönülleri isli, evlerine döndüler.
    Zaten babadan yetim kalan küçük Hasan, anası da ölünce uzak akrabaları ve konu komşunun yardımıyla halasının yanına, Filistin'in ücra bir kasabasına gönderiliyordu.
    Hasan vapurda eğlendi; gırıl gırıl işleyen vinçlere, üstleri yazılı cankurtaran simitlerine, kurutulacak çamaşırlar gibi iplere asılı sandallara, vardiya değiştirilirken çalınan kampanaya bakarak çok eğlendi. Beş yaşında idi; peltek, şirin konuşmalarıyla da güverte yolcularını epeyce eğlendirmişti.

    2. Olumsuz Cümle
    Fiil cümlesinde işin, oluşun yapılmadığını, yapılmayacağını veya olmadığını; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunmadığını, var olmadığını, bahsedilen şekilde olmadığını bildiren cümlelerdir.

    Fiil cümleleri, olumsuzluk ekiyle ve "ne.....ne" bağlacıyla; isim cümleleri de "yok, değil" kelimeleriyle, "ne....ne" bağlacıyla ve "-sİz" olumsuzluk ekiyle kurulur.

    Yarın daha erken gelmemelisin.
    Buraları daha önce hiç görmemiştim.
    Ateşle oyun olmaz.
    Bursa bu mevsimde soğuk değildir.
    Bu binanın yerinde şeftali bahçesi yoktu.
    Sokakta ne araba ne de insan var.
    Ankara bugün hem elektriksiz hem susuz.
    Bazı cümleler yapı bakımından olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olabilir.
    Çocuklarının okumasını istemiyor değildi. İstiyordu.
    Cezaya çarptırılanlar suçsuz değildiler. Suçluydular.
    Yangından korkmayan yoktur.
    Beni sevindiren onun iyi haberlerini almaktan başka bir şey değildi.
    Soru eki, olumsuz çekimlenmiş bir fiille birlikte anlamca olumlu cümle; olumlu çekimlenmiş bir fiille birlikte anlamca olumsuz cümle yapabilir:
    Senin ne kadar zorluğa katlandığını bilmez miyim? Bilirim.
    Anlattıklarına inanmaz olur muyum? İnanırım.
    Sen çağırırsında o gelmez mi? Gelir.
    Mazisi yıkık milletin atisi olur mu? Olmaz
    İnsanları kendine inandırmak kolay mı? Kolay değil
    Bu kadar eşyayı almaya para mı yeter? Yetmez.
    O küçücük çocuğa bu ağır işler yaptırılır mı? Yaptırılmaz.
    Yeşilden daha güzel renk olur mu? Olmaz.
    Bir cümle aynı anlamı verecek şekilde hem olumlu hem de olumsuz kullanılabilir:
    Uygarlığın başlıca özelliği bilime dayanması ve bilimle beslenmek zorunda olmasıdır. > Uygarlığın bilime dayanmaması ve bilimle beslenmemesi düşünülemez.
    Diğer cümle türleri de şunlardır ki bu cümleler ya olumlu ya da olumsuz olacaklardır.

    3. Soru Cümlesi
    İçinde soru anlamı bulunan; bir konuda bilgi edinmek, şüpheleri gidermek ve düşünceleri onaylatmak için kurulan cümlelere soru cümlesi denir.
    Cümlenin öğelerini bulmaya yönelik tüm soru kelimeleriyle soru cümleleri yapılabilir.

    Elimdekinin ne olduğunu kim söyleyecek? Özne
    Babası çocuğa ne getirmiş? nesne
    Yarın kimi göreceksiniz? nesne
    Ankara'ya ne zaman yerleştiniz? Zarf tüml.
    Burayı nasıl buldunuz? Zarf tüml.
    Daha sonra nereye gidecekler? Dolaylı tüml.
    Cümlelerde soru anlamı soru sıfatları, soru zarfları, soru zamirleri, soru edatları, soru eki ve tonlama yoluyla sağlanır.

    "mİ" soru ekiyle:
    Soru eki sadece yüklemin değil, diğer öğelerin ve unsurların da sorusunu hazırlar.
    Son sözünüz bu mu anneciğim?
    Alt üst ?
    Hiç mi anlatacak bir şeyin yok?
    Tarlamı bana zorla mı sattıracaksınız?
    Sular mı yandı, neden tunca benziyor mermer?
    Acaba yanlış mı aklımda kaldı?

    Soru eki değişik anlamlar katabilir:
    Beni biraz dinler misiniz? İstek, rica
    Sessiz olabilir miyiz? uyarı
    Bu su da içilir mi? beğenmeme
    Bütün bunları ben mi söylemişim? İnkâr, kabullenmeme

    Soru eki her zaman cevap almaya yönelik değildir. Bazen cevap sorunun içinde de olabilir.
    Senin ne kadar zorluğa katlandığını bilmez miyim? Bilirim.
    Anlattıklarına inanmaz olur muyum? İnanırım.
    Sen çağırırsında o gelmez mi? Gelir.
    Mazisi yıkık milletin atisi olur mu? Olmaz
    İnsanları kendine inandırmak kolay mı? Kolay değil
    Bu kadar eşyayı almaya para mı yeter? Yetmez.
    O küçücük çocuğa bu ağır işler yaptırılır mı? Yaptırılmaz.
    Yeşilden daha güzel renk olur mu? Olmaz.

    Soru sıfatlarıyla:
    Nasıl kitaplardan hoşlanırsın?
    Kaç gün sonra geleceksin?
    Eve giderken hangi otobüse bineceğiz?
    Kaçıncı sınıfta okuyor?
    Ne gün geleceğini söyledi mi?
    Kaçar kişilik gruplar hâlinde gideceğiz?
    Kaçta kaç hisse istersin?
    Ne gün geleceksin?
    Ne iş yapıyordunuz?
    ]Soru zarflarıyla
    Neden coşkun suların sesi gittikçe dindi?
    Bin bir başlı kartalı nasıl taşır kanarya?
    Bu sonbahar sabahının donuk ince rengini nasıl anlatabilirim?
    Daha ne kadar bekleyeceğiz?

    Soru zamirleriyle:
    Yanında ne getirdin?
    Bunları sana kim anlattı?
    Hangisi sizinle geldi?
    Soruların kaçı cevaplandı?
    Buraya nereden geldiniz?
    Nereden gelip nereye gidiyoruz?
    Burada kimi bekliyorsun?
    Bu masa neden yapılmış? (¦tahtadan)
    Kimin yanında bozuk para var?
    Bu da neyin nesi?
    Bizim neyimiz eksik?
    Nereden buldun bunu?
    Kim attı bu resimleri?
    Çocuklarını alıp buraya gelsen de neyle geçineceğiz biz ikimiz?

    Tonlama yoluyla
    *Bu mektup sana.
    *Bana mı? Kimden?
    *Evden olacak.
    *Evden? Ne münasebet! Evden mi?

    4. Emir Cümlesi
    Yüklemi emir kipiyle çekimlenmiş veya anlamca emir özelliği taşıyan cümlelerdir.
    Fiilin yapılmasını emir biçiminde bildirir.
    Oraya otur ve yerinden kalkma.
    Bu raporu akşama kadar yetiştir.
    On dakika sonra hazır ol!
    Gürültü etme!

    *Emir kipiyle çekimlenmediği hâlde anlamca emir ifade eden cümleler de vardır.
    Bu yazıyı arşive götüreceksin!
    Yarın herkes burada olmalı.
    Burayı hemen boşaltalım!

    *Bazen dilek, istek anlamları ve başka anlamlar da taşır.
    Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak temin etme
    Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal! istek
    Kahraman ırkıma bir gül... istek
    Her şey gönlünüzce olsun dilek, dua.
    Allah'ım bizi affet! yakarma
    Peki, öyle olsun. Razı olma
    Zannetme ki bunları unuturum. Uyarma
    Gayret edin; başaracaksınız. Teşvik
    Hele bir kere sözümü dinlemesin... korkutma
    Bizi arayan Selim olmasın? Olabilirlik
    Şu adamın yaptıklarına bak. Şikâyet.

    5. Ünlem Cümlesi
    Sevgi, korku, şaşma, hayret, seslenme, coşkunluk, heyecan ve sitem ifade eden cümlelere ünlem cümlesi denir.

    Ünlem cümleleri, ünlemlerle, bazı sıfatlarla, emir kipiyle, "ki" bağlacıyla, haykırmalarla ve ses tonuyla kurulur.

    Yapma!
    Öyle yorgunum ki!..
    İşte şimdi yandık!..
    Ne güzel tesadüf!
    Hişt! Buraya gel!
    Şşt! Sus bakayım!
    Ee, yeter artık!
    Ah, ne yaptım!
    Hah, şimdi oldu!
    Eyvah! Geç kaldım!
    İmdat! Boğuluyorum!
    Çok ilginç!
    Ne kadar güzel!
    Çabuk eve git!
    Ne olur yardım et!
    Çık dışarı!

    *Ünlem ifade eden sözler her zaman cümle hâlinde değildir:
    Ey Türk Gençliği!
    Hemşehrilerim!
    Tanrım!
    Mehmet!
    Ay, elim!
    Hay Allah!
    Vah zavallı!
    Vay sersem!
    Aman dikkat!
    Komşular!
    Babacığım!
    Simitçi!

    6. Şart Cümlesi
    İçinde şart ve koşul anlamı bulunan cümlelere şart cümlesi denir. Şart cümlelerinin yüklemleri şart kipine göre çekimlenmiştir ve yardımcı cümle oluşturmuştur. Yani bir cümleyi şart çekimiyle bir yardımcı cümle yapabiliriz.

    Eve geldiyse bizi beklesin.
    Ankara'ya gidersen Kızılay'dan bana kaset al.
    Beni arayan Dursun ise gelmediğimi söyleyin
     
    Moderatör tarafından düzenlendi: 7 Şub 2017