5. Sınıf Cümlenin Öğeleri

'Etüt Merkezi' forumunda EyLüL tarafından 8 Nisan 2012 tarihinde açılan konu


  1. Cümlenin Öğeleri 5. Sınıf





    5. Sınıf Cümlenin Öğeleri Konu Anlatımı


    CÜMLENİN ÖĞELERİ

    Bir duygu, düşünce veya durumu tam olarak anlatan sözcük ya da söz öbeklerine cümle denir. Şimdi birbirini tamamlayan öğeleri inceleyeceğiz.

    Bir cümlenin oluşması için en önemli şart, kip ve şahıs bildiren bir unsurun bulunmasıdır. Yani eğer cümle içinde herhangi bir söz, haber veya dilek kiplerinden herhangi biriyle çekimli halde bulunuyorsa o, bir yargı bildiriyor demektir. Yargı bildirmek ise cümle olmanın en önemli koşuludur. Şahıs bildirmek, cümle olmak için her zaman gerekli değildir.

    Cümlede bulunabilecek öğeler, yüklem, özne, nesne ve tümleçlerdir. Bunların özelliklerinin neler olduğunu şimdi ayrı ayrı görelim.

    Yüklem

    Cümlede kip ve zaman bildirerek yargıyı ortaya koyan temel unsurdur. Tek başına cümle özelliği gösterir. Diğer öğeler yüklemin tamamlayıcı öğeleridir.

    Cümlede yüklemi bulmak için herhangi bir öğeye soru soramayız. Onu çekimli durumda bulunan sözcüklerden anlarız.

    Örneğin;

    “Biliyorum sözü “bilmek eyleminin şimdiki zamanla çekimlendiğini gösteriyor. Öyleyse yargı bildiriyor demektir. Dolayısıyla bir cümledir.

    “Biraz önce gelen çocuk, kapıcının kızıydı.

    cümlesindeki altı çizili söz isim tamlaması olduğundan;

    “O, eskiden, yaramaz bir çocuktu.

    cümlesindeki altı çizili söz sıfat tamlaması olduğundan birbirinden ayrılmaz ve birlikte yüklem olur.

    Özne

    Cümlede yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan ya da oluş içinde bulunan öğedir. Cümlenin temel öğesidir. Ancak her cümlede bulunmak zorunda değildir.

    Cümlede özneyi bulmak için yükleme “kim ve “ne sorularını sorarız. Ancak özellikle “ne sorusu, nesneyi bulmak için de sorulduğundan, biz özne sorusunu yükleme değişik biçimde sorarız.

    Örneğin;

    “Öğretmen soruyu bana sordu.

    cümlesinde “sordu yüklemdir. Özneyi bulmak için yükleme “Soran kim? diye soruyoruz. Cevap olarak “Öğretmen geliyor. Öyleyse cümlenin öznesi bu sözcüktür.

    Cümlede özne yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, açık olarak verilebileceği gibi, yüklemin çekiminden de çıkarılabilir. Cümlede olmayan, yüklemdeki şahıs eklerinden anlaşılan bu tür öznelere “gizli özne adı verilir.

    “Sana bu kitabı iki günlüğüne verebilirim.

    cümlesinin yüklemi “verebilirim sözüdür. Özneyi bulmak için “Veren kim? diye soruyoruz, “Ben cevabı geliyor; ancak bu söz cümlede yok, biz bunu yüklemin bildirdiği şahıstan çıkarıyoruz. Öyleyse bu cümlenin öznesi gizli öznedir. Bu özne cümlede var olan öğelerden biri sayılmaz. Yani “Geldim. cümlesinde öznenin “ben olduğu görülse bile bu cümle sadece yüklemden oluşmuş sayılır.

    Her cümlede özne bulunmaz. Yani eylemi yapan bazen belli değildir.

    “Kasabaya bu yoldan gidilmez.

    cümlesinde “Gidilmeyen ne, gidilmeyen kim? gibi sorulara cevap alınmaz. Öyleyse cümlenin öznesi yoktur.

    Nesne

    Cümlede yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğedir. Yükleme sorulan “kimi, neyi, ne sorularına cevap verir.

    Nesneler hal ekini alıp almamalarına göre iki grupta incelenir.

    1. Belirtili Nesne

    Nesne görevinde bulunan söz, “-i hal ekini almışsa, nesneye belirtili nesne denir.

    “Çiçekleri annesine verdi.

    cümlesinde “Çiçekleri nesnesi “-i hal eki aldığından belirtili nesnedir.

    2. Belirtisiz Nesne

    Nesne görevinde bulunan söz “-i hal ekini almamışsa nesne, belirtisiz nesnedir.

    “Annesi için çiçek topladı.

    cümlesinde “çiçek nesnesi bu eki almamış ve belirtisiz nesne olmuştur.

    Dolaylı Tümleç

    Yüklemin yöneldiği, bulunduğu, çıktığı yeri gösteren öğedir. Yükleme sorulan “-e, “-de ve “-den hal eklerini alan sorulara aynı ekleri alarak cevap veren sözcük ya da söz öbekleri dolaylı tümleç görevinde bulunur. Soruların ve cevapların aynı ekleri alması zorunluluğu bunun diğer öğelerle karışmasına engel olur. Bunu örneklerle açıklayalım.

    “Elindeki kitap ve defterleri bana verdi.

    cümlesinde altı çizili öğeyi bulabilmek için yükleme “kime sorusunu soruyoruz. Soru da cevap da aynı eki almış. Öyleyse “bana sözü dolaylı tümleçtir.

    “Sizinle ancak yaza görüşürüz.

    cümlesinde altı çizili sözcük de “-e hal ekini almıştır. Ancak bu öğeyi bulmak için yükleme “ne zaman sorusunu soruyoruz. Görüldüğü gibi soru hal eki almadan soruluyor. Öyleyse bu, “-e hal eki almış olmasına rağmen dolaylı tümleç değildir.

    “Kimseye sormadan dışarı çıktı.

    cümlesinde ise altı çizili öğeyi bulmak için yükleme “nereye sorusunu soruyoruz. Bu durumda soru, “-e hal eki almış, ancak “dışarı sözü aynı eki almamış. Öyleyse buna da dolaylı tümleç diyemeyiz.

    Görüldüğü gibi sorular ve cevapların aynı ekleri alması koşulu, birbiriyle karışan öğeleri ayırt etmemizi sağlıyor.

    Aynı durumu “-de ve “-den eklerinde de görebiliriz.

    “Beni sınıfta iki saattir bekliyormuş.

    cümlesindeki altı çizili öğeyi cevap olarak almak için, yükleme “nerede sorusunu soruyoruz. Öyleyse bu öğe dolaylı tümleçtir.

    “Hepimiz iki saattir ayakta bekliyoruz.

    cümlesinde ise altı çizili öğeyi bulabilmek için yükleme “nasıl sorusunu sormamız gerekiyor. Görüldüğü gibi soru “-de ekiyle sorulmamış. Demek ki öğe dolaylı tümleç değil.

    “O, iki gün önce buradan ayrıldı.

    cümlesinde altı çizili öğe “nereden sorusuna cevap vererek dolaylı tümleç olmuş.

    “Senin de gelmeni yürekten isterdim.

    cümlesinde altı çizili öğe “nasıl sorusuna cevap verdiğinden dolaylı tümleç değildir.

    “Şu elmadan üç kilo verir misin?

    cümlesinde altı çizili öğeyi bulmak için “neyden sorusunu yükleme soruyoruz. Cevap geldiğinden öğe dolaylı tümleçtir.

    “Hastalandığından gelmedi.

    cümlesinde altı çizili öğeyi ise “niçin sorusuyla buluyoruz. Öyleyse bu, dolaylı tümleç değildir.

    Örnekleri daha da çoğaltabiliriz. Burada unutmamamız gereken, soruyla cevabın aynı ekleri (-e, -de, -den) almasıdır. Dolaylı tümleci bulduran soruları ezberlemek yerine, bunu kavramak daha avantajlı bir yoldur.

    Zarf Tümleci

    Yüklemin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü, koşulunu vb. bildiren öğelerdir. Bunların her biri değişik bir soruyla bulunur.

    “Hava kararmadan köye inmeliyiz.

    cümlesindeki altı çizili zarf “ne zaman;

    “Dosta düşmana muhtaç olmadan yaşamalıyız.

    cümlesinde altı çizili zarf “nasıl;

    “Aldığı notlar şaşılacak kadar yüksekti.

    cümlesindeki altı çizili zarf “ne kadar;

    “Tek bir söz bile söylemeden içeri girdi.

    cümlesindeki altı çizili zarf “nereye;

    “Zamanımız kalırsa bir örnek daha çözeriz.

    cümlesindeki altı çizili zarf “hangi takdirde sorularına cevap vermişlerdir. Yükleme sorulan bu sorulara cevap veren öğeler daima zarftır. Ancak burada “nereye sorusuna dikkat etmeliyiz. Dolaylı tümleç konusunda da söylemiştik, bu soru dolaylı tümleci de buldurur. Ancak cevabın da aynı eki alması gerekir. Örnekteki “içeri sözü ise bu eki almamıştır. Bu özelliği, yani hal eki almadan yön bildirme özelliğini yer-yön zarfları gösterir.

    Cümleyi öğelerine ayırırken dikkat edilmesi gereken bir husus, azlık – çokluk zarflarının kullanımıdır.

    “O, çok çalışkan bir öğrencidir.

    cümlesinde yüklem, altı çizili sözün tamamıdır. Çünkü “öğrenci isimdir, “çalışkan öğrencinin sıfatıdır. “çok da çalışkan sıfatının zarfıdır. Dolayısıyla, “çok çalışkan bir öğrenci sıfat tamlaması olduğundan bunlar birbirinden ayrılmaz. Oysa biz aynı cümleyi;

    “O, çok çalışkandır.

    şeklinde kullansak, “çalışkandır yüklem “çok zarf tümleci olacaktır. Kısaca adlaşmış sıfatlar yüklem olduğunda, onun derecesini bildiren zarflar zarf tümleci olur. Çıkmış soruların birinde,

    “Kafesteki kuşların tüyleri, şaşılacak kadar parlaktı.

    cümlesi verilmiş ve “şaşılacak kadar öğesine zarf tümleci denmiştir.

    Edat Tümleci

    Çıkmış sorularda, seçeneklerde bile olsa, edat tümleci adının geçtiği görülmemiştir. Ancak bazı soruların çözümünde yardımcı olduğu söylenebilir. Eğer seçeneklerde “edat tümleci adı geçmiyorsa, siz “edat tümleci olarak gördüğünüz söz öbeklerine zarf tümleci de diyebilirsiniz.

    Yüklemin ne ile, kimin ile, hangi amaçla, yapıldığını gösteren söz öbeklerine edat tümleci denir.

    “O, bütün yazılarını, dolma kalemle yazar.

    “Bu araştırmayı arkadaşlarıyla yapmış.

    “Bu yemekleri sizin için hazırladım.

    cümlelerindeki altı çizili söz öbekleri edat tümleci sayılır.

    Cümle içinde her söz, cümlenin bir öğesi durumunda değildir. Yükleme sorulan sorulara cevap vermeyen söz veya söz öbekleri cümle dışı unsur sayılır. Örneğin aşağıdaki cümleyi öğelerine ayıralım.

    “Ahmet, sana defalarca geç kalmamanı söylemedim mi?

    Dolaylı Zarf Nesne yüklem

    Görüldüğü gibi “Ahmet sözü cümlede yükleme sorulan herhangi bir soruya cevap vermiyor yani cümle dışı unsurdur.


    Alıntıdır